De cijfers: hoe hoog is de werkdruk in het basisonderwijs?

Werkdruk in het basisonderwijs is geen gevoel — het is meetbaar en consistent aangetoond. Uit de jaarlijkse TNO Werkdrukmonitor Onderwijs (2024) blijkt dat 60 procent van het primair onderwijspersoneel aangeeft dat de kwantitatieve taakeisen vaak of altijd hoog zijn. Bijna 46 procent is ronduit ontevreden over de werkdruk die zij dagelijks ervaren. En dat zijn geen tijdelijke uitschieters: de trend is al jaren hardnekkig en laat slechts beperkte verbetering zien.

Wie dieper in de data duikt, ziet ook dat werkdruk doorwerkt in de gezondheid van leerkrachten. Volgens hetzelfde TNO-rapport rapporteert een kwart van de PO-docenten burn-outklachten, terwijl dat cijfer in de rest van de werkende bevolking op twintig procent ligt. Het percentage medewerkers dat zich ziek meldt met overspannenheid of burn-out steeg bovendien van 3,6 procent in 2022 naar 4,3 procent in 2024 — een stijging die het probleem als structureel en groeiend typeert.

DUO Onderwijsonderzoek en Advies publiceerde in het schooljaar 2023–2024 soortgelijke bevindingen: ruim 56 procent van de leerkrachten in het basisonderwijs ervaart de eigen werkdruk als onacceptabel. Ter vergelijking: in het voortgezet onderwijs en mbo liggen die percentages lager. Het primair onderwijs springt er structureel uit als de sector met de hoogste werkdrukbeleving.

Oorzaken van de hoge werkdruk

Werkdruk is zelden het gevolg van één factor. Onderzoek wijst telkens op een combinatie van oorzaken die elkaar versterken. De drie meest genoemde en best gedocumenteerde zijn: administratieve belasting, de grootte en samenstelling van klassen, en de groeiende zorgvraag van leerlingen.

Administratieve belasting

Administratie is voor veel leerkrachten het meest zichtbare en meest frustrerende onderdeel van werkdruk. Uit AOb-onderzoek naar tijdsbesteding van leraren in het primair onderwijs blijkt dat leerkrachten gemiddeld zes uur per week overwerken om administratieve taken bij te houden. Dat omvat het bijhouden van leerlingvolgsystemen, het invullen van zorgplannen, verslaglegging voor intern begeleiders, oudergesprekken en vergaderingen.

Wat de administratieve druk zo nijpend maakt, is dat het tijd kost die leerkrachten liever in directe leerlingcontact steken. De Algemene Rekenkamer startte in 2023 een lopend onderzoek naar administratieve druk in het basisonderwijs, mede omdat signalen uit het veld — en vanuit de politiek — aanhoudend wezen op een bureaucratisering die niet altijd in verhouding staat tot het onderwijs- of zorgressultaat.

Volgens NOS-onderzoek onder basisschoolleerkrachten (2017, maar sindsdien bevestigd door opvolgende monitors) is administratie veruit de vaakst genoemde bron van werkstress. Leerkrachten noemen het gevoel dat ze meer met papier bezig zijn dan met kinderen als een van de meest demotiverende aspecten van hun werk.

Klassengrootte en samenstelling

Grote klassen staan al decennialang centraal in het werkdrukdebat. Uit TNO-data blijkt dat 60 procent van de PO-leerkrachten hogere werkstress ervaart door het grote aantal leerlingen in een klas dat extra aandacht nodig heeft als gevolg van gedragsproblemen. Dat is niet alleen een kwestie van aantallen, maar ook van samenstelling: door het passend onderwijs-beleid zijn klassen diverser geworden, met meer leerlingen die specifieke begeleiding nodig hebben.

AOb-enquêtes laten zien dat 78 procent van de leerkrachten kleinere klassen ziet als de meest effectieve maatregel om werkdruk te verlagen — dat percentage ligt hoger dan voor alle andere maatregelen, inclusief het verminderen van administratie (66 procent). Toch wordt klassenverkleining als beleidsinstrument slechts beperkt ingezet, mede omdat het structureel extra personeel vereist in een sector die al kampt met een lerarentekort.

Leerlingenzorg en passend onderwijs

Naast de omvang van de klas speelt de zorgintensiteit een grote rol. Uit de TNO Werkdrukmonitor blijkt dat 68 procent van de PO-leerkrachten de verplichte procedures voor zorgleerlingen aanwijst als een significante bron van werkstress. Denk aan handelingsplannen, OPP's (Ontwikkelingsperspectieven), overleg met het samenwerkingsverband en rapportages voor externe instanties.

Passend onderwijs, ingevoerd in 2014, had als doel meer leerlingen regulier onderwijs te laten volgen. De intentie is breed gedragen, maar de uitvoering legt een zware last op individuele leerkrachten die onvoldoende zijn toegerust — qua opleiding, tijd én ondersteuning — om de diversiteit in de klas te begeleiden. Uit meerdere onderzoeken blijkt dat leerkrachten het gevoel hebben dat de zorgvraag is toegenomen, terwijl de middelen en tijd om die zorg te bieden niet evenredig zijn meegegroeid.

Het werkdrukakkoord van 2018: wat heeft het opgeleverd?

Op 9 februari 2018 sloten de overheid, PO-Raad, CNV Onderwijs, FNV ABVAKABO en AOb het zogeheten werkdrukakkoord. Het kabinet stelde daarvoor structureel 430 miljoen euro per jaar beschikbaar — een bedrag dat direct naar schoolteams ging, zodat zij zelf konden bepalen hoe de middelen werden ingezet. Vanaf het schooljaar 2018/2019 was 237 miljoen beschikbaar; vanaf 2022 het volledige bedrag van 430 miljoen.

De gedachte achter het akkoord was principieel: niet de overheid of het schoolbestuur bepaalt hoe werkdruk wordt aangepakt, maar het team zelf. Dat leidde tot een grote diversiteit aan maatregelen: van het aanstellen van extra onderwijsassistenten en klassenverkleining tot de aanschaf van betere digitale tools en het schrappen van vergaderingen.

Wat heeft het opgeleverd? Evaluatieonderzoek van Oberon (2023) en DUO-monitoren laat een gematigd positief beeld zien. 76 procent van de leerkrachten in het PO gaf aan dat hun team de werkdruk als enigszins tot sterk verlaagd ervaart dankzij de werkdrukmiddelen. TNO-data bevestigt dat het percentage medewerkers dat aangeeft altijd of vaak te hoog belast te zijn, tussen 2017 en 2020 daalde met bijna 8 procentpunten. Bovendien rapporteerden leerkrachten meer autonomie in hun werk — een factor die sterk samenhangt met werkbeleving en duurzame inzetbaarheid.

Toch is het beeld niet onverdeeld positief. Onderzoeker signaleerden ook dat een deel van de scholen de middelen inzette voor taken die al uit reguliere bekostiging worden gefinancierd, dat de administratieve druk slechts beperkt daalde, en dat de winst voor een deel te danken is aan economisch herstel en tijdelijke capaciteitsverruiming — niet aan structurele verandering. Bovendien blijven de absolute werkdrukcijfers hoog: de daling is reëel, maar van een fundamentele doorbraak is nog geen sprake.

Succesvolle interventies: wat werkt écht?

Naast het werkdrukakkoord zijn er op school- en teamniveau interventies onderzocht die aantoonbaar effectief zijn. De wetenschap en de praktijk wijzen daarbij in vergelijkbare richtingen.

Minder en slimmer vergaderen

Een van de meest genoemde quick wins is het terugdringen van vergadertijd. Scholen die vergaderingen beperken tot gerichte, korte overleggen met een vaste agenda — en tussentijds digitaal communiceren — rapporteren minder tijdsdruk. Het klinkt eenvoudig, maar vraagt om leiderschapskeuzes van de directeur: wie bepaalt de agenda, en welke onderwerpen rechtvaardigen een volledige teamsamenkomst?

Onderwijsassistenten en klassenondersteuning

Scholen die werkdrukmiddelen inzetten voor extra handen in de klas — onderwijsassistenten, pedagogisch medewerkers of klassen-helpers — scoren consistent beter op werkdrukbeleving dan scholen die dezelfde middelen inzetten voor materialen of scholing. Directe ontlasting in de klas heeft het meeste effect op het gevoel van controle dat leerkrachten ervaren.

Administratievereenvoudiging

Sommige scholen zijn kritisch gaan kijken welke registraties en rapportages daadwerkelijk wettelijk verplicht zijn, en welke zijn voortgekomen uit intern beleid of gewoonte. Door het schrappen of vereenvoudigen van niet-verplichte documenten — zoals uitgebreide groepsplannen die niemand leest — ontstaat ruimte. Digitale tools die observaties en leerlingvolging integreren, kunnen daarbij helpen mits ze goed worden ingericht en niet een extra registratielaag worden.

Professionele autonomie vergroten

TNO-onderzoek benadrukt dat ervaren autonomie een van de sterkste buffers is tegen werkdruk. Leerkrachten die het gevoel hebben dat zij zelf keuzes kunnen maken over hun werkwijze, didactiek en planning, ervaren dezelfde objectieve werklast als minder belastend. Schoolleiders die actief ruimte geven — door vertrouwen uit te spreken, niet elke les te evalueren en leerkrachten te betrekken bij beleidsbeslissingen — dragen bij aan een klimaat waarin werkdruk beter hanteerbaar is.

Preventief verzuimbeleid

Scholen met actief arbobeleid, regelmatige werkdrukmeting (via de Werkdrukmonitor of een eigen instrument) en laagdrempelige gesprekken over belastbaarheid, slagen er beter in uitval te voorkomen. Vroegtijdig ingrijpen — door bijvoorbeeld tijdelijk taken te herverdelen of een leerkracht minder lessen te geven — is kosteneffectiever dan langdurig verzuim opvangen met invallers die er toch niet altijd zijn.

De rol van schoolleiders

Meerdere onderzoeken wijzen op de cruciale positie van de schooldirecteur. De werkdruk van individuele leerkrachten hangt voor een significant deel samen met hoe het team wordt aangestuurd. Een directeur die heldere prioriteiten stelt, beschermt zijn of haar team tegen externe druk van inspectie, bestuur of ouders. Een directeur die elke nieuwe beleidsmaatregel één-op-één doorvertaalt naar extra taken voor leerkrachten, versterkt de druk onbedoeld.

Onderzoek van Oberon en de PO-Raad benadrukt dat schoolleiders die zelf goed zicht hebben op de werkdruksituatie in hun team — via gesprekken, maar ook via gestructureerde monitoring — beter in staat zijn tijdig bij te sturen. De werkdrukmiddelen uit het akkoord van 2018 zijn het meest effectief ingezet op scholen waar de directeur het proces actief begeleidde en de inspraak van het team serieus nam.

Wat staat er nog te doen?

Het werkdrukakkoord heeft een basis gelegd, maar de urgentie is niet weg. Het lerarentekort maakt de situatie op veel scholen structureel kwetsbaarder: bij ziekte of vacatures worden klassen samengevoegd, nemen leerkrachten meer taken over en neemt de druk toe. Politiek en beleid staan voor de keuze of verdere investeringen — in klassenverkleining, ondersteuningspersoneel en administratievereenvoudiging — structureel worden doorgezet of afhankelijk blijven van tijdelijke akkoorden.

Voor schoolteams zelf geldt dat bewustwording de eerste stap is. Weten waar de werkdruk vandaan komt — is het de administratie, de zorgvraag, de vergadercultuur of de bezetting? — maakt gerichte aanpak mogelijk. De data is er. De oplossingen zijn in kaart gebracht. De vraag is of scholen de ruimte en middelen krijgen om ze ook daadwerkelijk te benutten.

Veelgestelde vragen

Hoe hoog is de werkdruk in het basisonderwijs precies?

Volgens de TNO Werkdrukmonitor 2024 geeft 60 procent van het primair onderwijspersoneel aan dat de taakeisen vaak of altijd hoog zijn. Ruim 56 procent van de leerkrachten vindt de eigen werkdruk onacceptabel, en een kwart rapporteert burn-outklachten — meer dan in de gemiddelde Nederlandse beroepsbevolking.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van werkdruk in het basisonderwijs?

Drie factoren domineren: administratieve verplichtingen (zoals het bijhouden van leerlingvolgsystemen en zorgplannen), te grote en te diverse klassen, en de groeiende zorgvraag als gevolg van passend onderwijs. Leerkrachten werken gemiddeld zes uur per week over om alles bij te houden, aldus AOb-onderzoek.

Wat hield het werkdrukakkoord van 2018 in?

In februari 2018 sloten de overheid en de onderwijsvakbonden een akkoord waarbij het kabinet structureel 430 miljoen euro per jaar beschikbaar stelde voor werkdrukverlaging in het primair onderwijs. Het unieke was dat schoolteams zelf mochten bepalen hoe het geld werd ingezet. Evaluaties laten een daling van de werkdrukbeleving zien, maar de absolute niveaus blijven hoog.

Wat werkt het best om werkdruk te verlagen?

Onderzoek wijst op vier effectieve interventies: het inzetten van extra handen in de klas (onderwijsassistenten), het schrappen van onnodige administratie, het vergroten van professionele autonomie van leerkrachten, en actief preventief arbobeleid. Klassenverkleining scoort in enquêtes als de meest gewenste maatregel, maar vereist structureel meer personeel.

Hoe groot is de rol van de schooldirecteur bij werkdruk?

De rol is groot. Directeuren die heldere prioriteiten stellen, hun team betrekken bij beleidskeuzes en actief monitoren hoe de werkdruk is verdeeld, zijn in staat de belasting beter te beheersen. Scholen met betrokken schoolleiders haalden significant meer resultaat uit de werkdrukmiddelen dan scholen zonder actieve sturing.

Is de werkdruk in het basisonderwijs hoger dan in andere onderwijssectoren?

Ja. TNO-data laat consistent zien dat leerkrachten in het primair onderwijs hogere werkdruk rapporteren dan collega's in het voortgezet onderwijs en het mbo. Burn-outklachten komen vaker voor (25 procent versus 20 procent landelijk gemiddeld), en het percentage medewerkers dat de taakeisen als te hoog ervaart, ligt in het PO structureel boven het gemiddelde van andere sectoren.